ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ

Η Βαλεντίνη Λουρμπά μάς είπε για την παράσταση:

«Ο Ίψεν υπεβλήθη ως σύμβολο κάθε δραματουργικής αναζήτησης και είναι διαμορφωτής της εποχής του. Διαθέτει τεράστια συνθετική ικανότητα, δραματουργική και ηθογραφική δύναμη, φαντασία και φυσικότητα. Η ψυχογραφική του δύναμη είναι μεγίστη και τα έργα του έχουν υφή τραγωδίας και είναι ευαγγέλιο κατά της συμβατικής κοινωνίας. Είναι ένας προφήτης που φυλάττει αφύλαχτα τα οράματα και τα όνειρα που έχει εντός του. Ξεσπά ενάντια στη ματαιότητα και τη χυδαιότητα των γύρω του. Θιασώτης της φιλοσοφίας του Κίρκεγκωρ, απαιτεί στα έργα του να αντιμετωπίζεται ο άνθρωπος όχι ως απρόσωπη οντότητα, αλλά ως υπάρχον πρόσωπο. Στρέφεται γύρω από τη σπουδαιότητα και την προσωπικότητα του ατόμου και τη δύναμη της αγάπης και, κυρίως, την παντοδυναμία της γυναικείας τρυφερότητας και αφοσίωσης.

Τα προςωπά του δεν είναι ηρωικά αμαρτωλά, ούτε ενάρετα άγια, έχουν έντονο πάθος που τους οδηγεί στη δυστυχία. Ενώνει τους αριστοκράτες με τους πλούσιους και ταπεινούς, κρίνει την αστική τάξη με τις παλινωδίες της και τα κατά συνθήκη ψεύδη της και ο έρωτας συγκρούεται με τα συμφέροντα. Δημιουργεί τρίγωνα, όπου δυο άνθρωποι έχουν μια προσωπική σχέση και δίπλα τους παρουσιάζεται ένα άτομο που δείχνει ενδιαφέρον για ένα από τα δύο πρόσωπα. Επισημαίνει την κληρονομικότητα και προβάλλει τα προβλήματα που προκύπτουν από τα νόθα παιδιά. Οι ηρωίδες του είναι μορφές αξιολύπητες και για να τις διατηρήσει στη ζωή τούς δημιουργεί την ανάγκη να κάνουν όνειρα.

Τα προςωπά του έχουν ξεχωριστό βάθος και τα χειρίζεται αριστοτεχνικά, λεπτοδουλεύει πάνω στις μορφές και τις συμπεριφορές τους με συμβολισμούς σκληρούς, τολμηρούς, παραστατικούς και διανοητικούς. Παίρνει θέματα από την χαμέρπεια και τα οπλίζει με ποιητικό κύρος και γίνεται πλάστης ποιητής και δημιουργός ζωής. Την αλήθεια την χρησιμοποιεί για βάση στις ανθρώπινες σχέσεις αλλά αφήνει την ψευδαίσθηση να κυριαρχεί στις εύθραυστες ψυχές, για να είναι ευτυχισμένες.

Η ευθύνη είναι πρωταρχική και αιωρείται σαν δαμόκλειος σπάθη πάνω από τους ήρωές του. Ο θάνατος δεν έχει τρόμο, ούτε φθορά, αλλά είναι απτός και καθημερινός. Ο Ίψεν δεν δημιουργεί δυστυχίες στο έργο του αλλά αντιγράφει και επισημαίνει τις υπάρχουσες».

Η ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗΣ ΛΟΥΡΜΠΑ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η καλή προαίρεση είναι προεξέχουσα αξία για ένα θεατρικό κριτικό αλλά αυτό δεν αποτελεί αισθητικό μέτρο, και δεν δύναται να διασώσει ένα αποτυχημένο μικρής πνοής και αξίας θεατρικό έργο. Μπορεί όμως να το αντιμετωπίσει με ευγένεια που περιέχει εντιμότητα και θα του προσδώσει σεβασμό και αξιοπρέπεια. Η τέχνη της κριτικής είναι δύσκολη όπως όλες οι τέχνες. Ένα θεατρικό έργο έχει ψυχαγωγική όψη και δημιουργική όψη. Οι άνθρωποι που εισέρχονται στο θέατρο, έχουν ξεφύγει από τον καθημερινό τους χώρο, στρέφονται στα επί σκηνής αποκομμένοι από τα αδιέξοδά τους, νιώθουν μια αιφνίδια ευφορία. Αυτή η απόσπαση από τον εαυτό τους προκαλεί την απόλαυση, σε συνδυασμό με την αλλαγή περιβάλλοντος.

Το θεατρικό έργο έχει και την άλλη όψη της υψιπετούς καλλιτεχνικής δημιουργίας που πρέπει να τηρηθούν οι κανόνες της θεατρικής νομοτέλειας, όπου η τέχνη εκδηλώνει την παρουσία της με τη μορφή της απαίτησης, για ενδελέχεια και ολοκλήρωση που συντελείται και πραγματώνεται ενώπιον των θεατών με τη συνεργασία όλων των συνεργατών – σκηνοθέτη, ηθοποιών, σκηνογράφου, μουσικού – με τη σφραγίδα τού συγγραφέα, που είναι ο κυρίαρχος, ο εικονοπλάστης και ο δημιουργός του έργου.

Ο κριτικός πρέπει να υπολογίσει κα» τους δυο στόχους, διότι απειλείται από τον κίνδυνο να εστιάσει στην εκδοχή της ψυχαγωγίας και να ατονήσει η άλλη εκδοχή που είναι η δημιουργική, ή να υπερτονίσει το δημιουργικό έργο, διαφεύγοντας από τη μνήμη του ότι ο θεατής ξόδεψε χρήματα για να ψυχαγωγηθεί και πρέπει να επικυρωθεί αυτό το δικαίωμά του. Ο κριτικός πρέπει να είναι εναργής, να δίνει για το θέαμα μια ιδέα ώστε να μπορεί ο θεατής να υπολογίσει την απόλαυση και τέρψη του. Ο σοβαρός κριτικός δεν είναι ένας μυημένος, δεν παρασύρεται από την έκσταση μιας παράστασης ούτε υποτάσσεται στο ρίγος που μεταλαμπαδεύουν οι ηθοποιοί, γιατί κινδυνεύει να την υποβαθμίσει σε επευφημία. Ο κριτικός δεν υπηρετεί ούτε το κοινό ούτε τον συγγραφέα αλλά το θέατρο, που έχει παρελθόν και παρόν.

Το παρελθόν του θεάτρου είναιι αυτό που υπερίσχυσε του χρόνου και εδραιώθηκε στο διηνεκές, και το παρόν είναι αυτό που εξοβέλισε ο χρόνος από την ευφημερότητά του. Ο κριτικός έχει χρέος απέναντι στο κοινό, απέναντι στον συγγραφέα, απέναντι στο θέατρο. Διακρίνει το μείζον από το έλασσον, το διαρκές από το προσωρινό. Να είναι σαφής και να διατηρεί πάντα την ανάμνηση των υποδειγματικών έργων που πρέπει να υπομιμνήσκει στο κοινό.

Υπάρχει και το σύγχρονο θέατρο με κινδύνους, αναζητήσεις, νεωτερισμούς και ρηξικέλευθους στόχους. Καθήκον του κριτικού είναι να ακολουθεί τα κελεύσματα της θεατρικής τέχνης και να ανταποκριθεί στις προτροπές της. Η κριτική ασκείται στον κόσμο της παιδείας και της ευρύτερης μόρφωσης του κριτικού. Καθήκον του είναι να μην συντρίψει τους σύγχρονους του κάτω από το συναισθηματικό δέος και το βάρος της ανάμνησης και τα τεράστια πλούτη που θησαύρισε από Σαίξπηρ, Ρακίνα, Ίψεν, αλλά και να μην βιαστεί να χρίσει νέους Σαίξπηρ, επερχόμενους Ρακίνα και συνεχιστές του Ίψεν. Ο κριτικός βρίσκεται μαζί με το κοινό· κρίνει το έργο και το κοινό κρίνει και το έργο και τον κριτικό.

Η ΕΛΕΓΕΙΑ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ
Η ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΜΟΥ ΓΙΑ ΤΑ 130 ΧΡΟΝΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ

Το θέατρο αναπαριστά πράξεις, και ανατέμνει τη ζωή σε ιδανικές διαστάσεις. Συναθροίζει γεγονότα και πρωτογενή όνειρα. Περιέχει αποθέματα μαγείας. Σε εμπλέκει σε εγχειρήματα. Μετατρέπει το υποθετικό σε πραγματικό. Λειτουργεί με ευεργετικούς ρυθμούς. Σου δίνει την ευδαιμονία μιας ολόκληρης ζωής.

Η φαντασία μυθοποιεί, και δημιουργεί ινδάλματα και γίνεται κόσμος και συνισταμένη. Η μνήμη επεξεργάζεται και αναπολεί εικόνες, τις χρωματίζει και τις μεταφέρει στο υπόστρωμα των προσωπικών συναισθημάτων. Τους αλλάζει κλίμακα. Σχηματίζει το περίγραμμα και τη γεωμετρία των στιγμών.

Η φαντασία είναι άρρηκτα δεμένη με τη μνήμη, και το έργο το ονειροπολούμε. Νοσταλγούμε τις συγκινήσεις και την ταραχή που τις προξένησε. Εξακολουθεί να ζει μέσα μας, σε ένα άλλο χρόνο από τον θεατρικό. Η μνήμη το προεκτείνει και το αναπλάθει, του προσδίδει οντότητα, και το κάνει συμπλήρωμα της προσωπικής μας εμπειρίας. Το μετασχηματίζει σε βίωμα, που ζει στο βάθος του εαυτού μας, και οικοδομεί το παλίμψηστο των αναμνήσεων.

Μετουσιώνεται και συνδέεται με εσωτερικούς στροβιλισμούς, και συναισθήματα που μας ανασύνθεσαν, όταν το παρακολουθήσαμε επάνω στη σκηνή. Η φαντασία προβάλλει το έργο σε έναν χρόνο ιδεατό. Η μνήμη επενδύει και το εντάσσει στο παρελθόν.

Στη μνήμη μου αναθρώσκει το gloria mundi, του εξουσιαστή τύραννου, με την ατελή ψυχοσύνθεση, και το τιτάνιο πάθος βασιλιά Λήρ, να παρακάμπτει τα ανθρώπινα, να ταυτίζεται με το θείο, να αυτοπαγιδεύεται στις αποφάσεις του, να ρυθμίζει τις ζωές των άλλων, να αυθαιρετεί, να σφετερίζεται αλαζονικά την ψευδαίσθηση του άτρωτου.

Ο εξουσιαστής με την πελώρια ψυχή, αλλά και την αφροσύνη Λήρ, όταν μοίρασε το βασίλειό του στις τρεις κόρες του, άρχισαν οι συμφορές: ο ψυχικός πόνος, τα πλήγματα, και οι εκδορές της μοίρας. Οι οικογενειακοί δεσμοί συρρικνώνονται. Αποκόπτονται τα δικαιώματά του, και του στερούν την παντοδυναμία του.

Μια αλληλουχία συντριβών ταπεινώνουν την υπερηφάνειά του. Θρυμματίζουν την επικράτειά του. Αποσμαλτώνουν τη δύναμή του. Τον εξοστρακίζουν από τους πανίσχυρους ρόλους του, και με βία εξαχνώνουν τις επιθυμίες του. Κατολισθαίνονται οι ψευδαισθήσεις του. Καταβυθίζεται το γόητρό του. Τον προδίδουν οι εσωτερικοί χρησμοί και η λογική του.

Συνυπάρχει με την πτώση, και την απουσία θαλπωρής. Τα ανομήματά του τον στιγματίζουν, και σκιαγραφούν το διανοητικό του κενό, που επισφραγίζεται και επικυρώνεται με τρέλα.

Ο Μάνος Κατράκης, βασιλιάς Λήρ, τραντάζει το θυμικό μου, και δημιουργεί μέσα μου μέθεξιν υπέρτατη, και θεϊκές καταγραφές. Χαράζει εντός μου την εικόνα του ηγεμόνα. Του οιηματία. Του κυρίαρχου. Του αφέντη. Του λογικού. Του τρελού. Του τρυφερού. Του βιβλικού βασιλιά, περιτυλιγμένο στον πλούτο. Στην εξουσία. Στη νεότητα. Στη φιλαρέσκεια.

Ο Λήρ, ευεπίφορος στην κολακεία, απαιτεί ιεραρχία. Οι κόρες του στρέφονται εναντίον του με στυγνή, απύθμενη σκληρότητα, χωρίς ανθρώπινη σύνδεση, χωρίς τη φροντίδα των γηρατειών, δίχως ένα χέρι για άγκυρα, σταθερά να κρατηθεί, και επιστρατεύουν σκοτεινές δυνάμεις για την ήττα του και την εκμηδένισή του.

Συγκλονίζει ο Κατράκης (Λήρ) με μια συνεχή λιτανεία φυσικού και υπαρξιακού πένθους. Ο υπέρλαμπρος Μάνος Κατράκης συνένωσε τους θεατές στη συγκατάβαση. Τους μύησε στο τραγικό. Τους έκανε κοινωνούς στο μεγαλείο του Λήρ. Τους έκανε συνένοχους στις οιμωγές της μοίρας του. Τους συνέδεσε με το δέος, που περικλείει έκσταση. Τους συνένωσε με τις δικές τους καταιγίδες, και τους υπενθύμισε μια έξοδο λυτρωτική από τη χίμαιρα, την ουτοπία, και τη μοναξιά.

Τους έκανε συναμφότερους στις μάχες του, και μοιράστηκαν σιωπηλά την οδύνη και το άλγος του πεπρωμένου. Ο Μάνος Κατράκης υπερτόνισε τις ψυχικές ιδιότητες και τις συναισθηματικές αλλαγές του Λήρ, την ψυχική του άμυνα και επίκληση. Με υποκριτικό μέγεθος, μεταβάλλεται από ευάλωτο, σε ένοχο κι αθώο. Με αριστοτεχνικό τρόπο μετακινείτο από τον υπέρμετρο ατομικισμό του και την πατριαρχική φύση του, στον θρήνο.

Αδύναμος και συντετριμμένος, τη νύχτα της καταιγίδας, οδύρεται και θρηνεί, και το ετοιμόρροπο γέρικο σώμα του γίνεται εκμαγείο φθοράς και ιερότητας, και η κίνηση του λαιμού και των χεριών του διαμόρφωνε το αναπόφευκτο τέλος. Στο βλέμμα του αντανακλούσαν οι κακουχίες και ο αταξινόμητος απολογισμός των πράξεών του.

Ο Κατράκης (Λήρ), με τη νεκρή κόρη του (Κορντέλια) στην αγκαλιά του, δημιουργεί με την ερμηνεία του μυσταγωγία θρήνου — ερμηνευτικό έπος. Καθηλώνει το κοινό, το περιπλανά στη ματαιότητα, το παρασύρει στο σύμπαν του. Ανακαλύπτει την αλήθεια του κόσμου, και εξαγνίζεται από την ύβρη, την απερισκεψία και τις ειδεχθείς πράξεις του.

Με εντελέχεια, η φαντασία εφευρίσκει ινδάλματα, και κάνει μεγαλύτερο διασκελισμό από την πραγματικότητα. Ο Βασιλιάς Λήρ με τον Μάνο Κατράκη στο Δημοτικό Θέατρο είναι μια κοσμολογική ιεροτελεστία — είναι ένας ρεμβασμός της εσωτερικής, εφηβικής μου ζωής.